nieuwsbrief 19

                                                                                                             Coöperatieve kolonies

Idealisten als Van Eeden hielden er naar hun idee te weinig rekening mee dat de- ze methode stamde uit de beginjaren van het socialisme, de vroege negentiende eeuw, toen kleinschalige bedrijven en zelfvoorzienende boerderijen een geloofwaar- dig alternatief waren voor het toen nog onvolledig ontwikkelde kapitalistische stel- sel.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
uit De amerikaanse droom van Frederik van Eeden, Marianne Mooijweer, De ba-
taafsche leeuw, 1996. In Van Eeden contra de SDAP, blz.25.

Mogelijk de SDAP contra van Eeden, zelfvoorziening' verder aan te treffen op blad- zijde 33, 34, 73, 250. Allen in verband met laat 19e en vroeg 20e eeuwse initiati- ven, al is het de vraag of het woord toentertijd werd gebruikt. Zo wel, dan waar- schijnlijk met dezelfde onscherpte als in onderhavige studie en hier eerder onder- zochte citaten.

Zo ligt er een wereld van verschil tussen kleinschalige bedrijven, waaraan het niet zal hebben ontbroken in de perioden, en zelfvoorzienende boerderijen, een betrek-
kelijk tijdloze innovatie waaraan veel nog moet worden ontwikkeld omdat de boer sinds jaar en dag vooral voor landheer en of markt produceert. De landgoederen en
dorpen zelf (oa. grieks, romeins, middeleeuws, kastelen, kloosters) daarbij veelal in hoge mate, zij het niet bewust of expliciet, zelfvoorzienend.

Meer dan eens ook lijkt de term te staan voor economise zelfstandigheid, financi- eel op eigen benen kunnen staan, wat zowel met omvangrijke als met geringe in- en uitvoer van goederen en of diensten kan worden bereikt. Hoe meer immers voor zich wordt geproduceerd en natuurlijk eenvoudig geconsumeerd, hoe minder van de markt behoeft te worden afgenomen en dus middels verkoop van goederen en of diensten verdiend.

De geringe in- en uitvoer van goederen (en diensten) is, ook in het licht van latere ecologise inzichten, uiteraard de interessante, welbegrepen variant.
Omdat evenwel geen huishouding zonder een mate van geldinkomen kan, zal dit middels export van goederen en of diensten dan wel anderszins moeten worden ontvangen.

In mindere mate voorzover politieke items als recht op natuurlijke hulpbronnen, en dus op grond en enig geldinkomen, zijn gerealiseerd en in meerdere mate voorzo- ver werknemers, grondstoffen, machines voor betreffende export worden gehuurd of gekocht.

Het geldinkomen aldus een crux en relativ onvermogen van de klein- of grootscha- liger (coöperative) zelfvoorzienende huishouding, op het terugdringen waarvan on- dersteunende wetenschappelijke research (huishoudkunde, consumptiekunde,
productiekunde) zou dienen te zijn gericht.

Inderdaad, hoe verder het 'kapitalistise' stelsel (werktuigen, machines, goedkope import uit kolonies, massaproductie, verstedelijking, ...) ontwikkeld, hoe lastiger kleine boeren en handwerkslieden hun te duur en ouderwets wordende producten kwijt kunnen.
Maar of dat zelfvoorzienende boerderijen ongeloofwaardig maakte ?. Tijdgenoten hadden met beschikbaar geld, werkkracht, goede wil, voorbeeldprojecten kúnnen realiseren. Vergeleken met land-, mijn-, fabrieks- en andere arbeid in de periode een betrekkelijk arcadise hemel, die middels eenvoudig navolgingsgedrag á la au- tomobiel, vliegtuig en noem maar op, in korte tijd wijd en zijd had kunnen zijn ver- breid.

Productie voor eigen gebruik.

Is in de ontwikkeling van Van Eeden's theoretise en practise bedrijfsplannen een trend naar grootschaliger, commerciëler, machinaler waarneembaar, in eerste arti- kelen als zodanig: Werk en brood', Coöperatieve rijkshoeven', 1897, lijkt de zelf-
productive gedachte prominent aanwezig.                                                        .

' Van Eeden stelde voor, op rijkskosten boerderijen op te zetten met bedrijven en werkplaatsen. Hier zouden werklozen een waardige broodwinning vinden omdat zij in staat werden gesteld hun eigen voedsel te verbouwen in plaats van hun hand op te houden bij de armenkas. Van Eeden vond het een verbijsterende verkwisting dat er enorme bedragen aan armenzorg werden uitgegeven terwijl goede landbouw- grond braak lag en het platteland leeg liep.' 1

Een best plan 2, op de vraag waarom progressiv en sociaal voelend Nederland er zich niet enthousiast achter op stelde, wordt in de studie, vooral gewijd aan Van Eeden's ervaringen in Amerika, slechts summier, zie citaat bovenstaand, inge-
gaan. Andere relevante reacties, bevestiging, weerlegging ?. 3

Zijn tegen waarschijnlijk hogere rijkskosten meer reguliere werkverschaffingspro- jecten denkbaar en werden deze ook toegepast, de betrekkelijk logise combinatie met zelfproductie van diverse grondstoffen en producten 4 geeft aan de variant een extra dat velen voor- en nadien, vooral ook op alledaagser en meer individuele ba- sis, niet minder heeft aangetrokken. 5                                                               .

Met ontwikkeling van het idee tot een werkzaam alternativ was de massawerkloos- heid van de jaren ' 30 wellicht beter opgevangen 6 terwijl medewerking van marxis- tise socialisten de latere industrie bejubeling door onder meer sovjet communisme en nationaal socialisme had kunnen temperen.

Soelaas eveneens tegen werkloosheid in 2e en 3e wereld en die in het binnenland jaren ' 70, en erna, had het op korte termijn kunnen bieden, tegelijkertijd en voor hetzelfde geld een meer ecologise en duurzame economie stimulerend. 7

Terug naar de natuur.                                                                                      .

Element in voornoemde concepten en bij uitstek in het kort erop in praktijk ge- brachte Walden (Bussum) is een in de geschiedenis zich regelmatig manifeste- rend verlangen naar eenvoudig natuurlijk leven, versterkt nu wellicht door de in alle
hevigheid voortgaande industriële revolutie.
Vergelijk ook de 'arts and crafts movement' in Engeland en VS en diverse 'back to the land' uitingen. 8

Merkwaardig wellicht dat heropleving van het motief in de jaren ' 70 in V.S. onder meer en in Nederland, en vervolgens de onverwachte massawerkloosheid hier te lande, in de studie onvermeld blijven.

Met meer directe vormen van coöperatie hangt deze natuurlijk leven impuls niet noodzakelijk samen of wordt door de soms lastige figuur meer gehinderd dan voor- uit geholpen, want ieder voor z'n eigen deurtje gaat regelmatig sneller dan de hele straat met z'n allen.

Socialisme.

Zou uit lezing van het boek soms de indruk kunnen ontstaan van 'socialisme' als ongeveer enige optie op een humaner maatschappij, Van Eeden en met hem an-
dere 'tachtigers' ontging de megatrend niet.

In zijn geschetste stapsgewijze toenadering ertoe en afstandname van 'de klas-
senstrijd', heeft een reeks beschouwingen 9 over kunst en socialisme het latere 'sociaal realisme' goed ingeschat, tegelijkertijd voorbijgaand aan een nog immer blinde vlek van het thema.

Zijn er weinig rijken en veel armen, in het sociale veld van de kunsten zijn de ver- houdingen tussen geroepenen en uitverkorenen niet minder navrant.
Tegenstrijdig aan het humaan en progressiv (zelf)beeld van de sector, een oplos- sing van de wel zeer ongelijke verdelingen lijkt inherent onmogelijk, al komen naar- mate het fenomeen verder in kaart gebracht deeloplossingen beter in zicht.

Loterijtoppen afgevlakt, en die van de inkomens, persoons- en ook wel zaakver- heerlijking in velerlei vorm gematigd, doorzien en als minder wellevend begrepen.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. blz. 26.
2. Mits op vrijwillige basis en aangevuld met een individuele variant.
2a. 'Een stukje grond, wat geld en een arbeidsplaats zelfvoorziening is in beginsel aanwezig'. Openingszin van Zelfvoorziening als banenplan, Studio zelfvoorziening
' 82. Niet geplaatst onder meer in de Volkskrant.
3. In later jaren, vooral coöperatie ideeën ontwikkelend, trachtte Van Eeden een Practical Socialistic Association ('een zelfvoorzienende federatie van coöperatieve bedrijven en winkels') te introduceren op het congres, 1906, van de engelse Socio-
logical Society. Het congres evenwel ging over theoretische sociologie, lezingen waren al gepland en de Society schrok terug voor 'business responsibility'. blz.250
, noot 31.
Het essay Een weinig experimenteele sociologie, 1907, en een artikel Mijne erva- ringen op sociologisch gebied, idem noot 40, zullen ermee in verband staan.
Vergelijk: Utopische verkenningen 1, Nieuwsbrief zelfvoorziening 15, vtnt 5 en 8. !
Mogelijk had een congres theoretische economie meer kans geboden, naast coö- perative bedrijfsplannen biedt het idee van zelfproductie de discipline een uiterst in- novative invalshoek: een mens heeft aan bepaalde materieele zaken behoefte en in beginsel voldoende, welnu, welbegrepen zelfvoorziening voorziet meest eenvoudig (en duurzaam) in deze behoeften.
4. 'Hij benadrukte dat zij eerst hun eigen graan en fruit moesten verbouwen, honing en melkproducten winnen voor eigen gebruik, meubels timmeren en huizen bou- wen, schapen houden voor wol en vlas voor linnen en hun eigen kleding. De arbeid van de kolonisten moest er in eerste instantie louter op gericht zijn zichzelf en hun gezinnen te onderhouden (een eventueel overschot kon tegen marktprijs worden verkocht)'. blz.27.                                                                                            .
5. Tal van plattelands- en stadsjongeren wereldwijd zullen de optie sinds mensen- heugenis hebben gekoesterd en, voor zover mogelijk, uitgevoerd.
6. Gesteld dat het ook met de Siedlungsgenossenschaften (blz.33) wat geworden zou zijn.                                                                                                        ^
7. Maar zelfs een durfbeleid werkloosheid: werkwilligen eerst, passiv sollicteren, fatsoenlijke geldprikkels bij asperges en dergelijke, kwam in overvloedige media- communicatie over het onderwerp nauwelijks aan bod.
8. Blz.73, blz.112.
9. Artiest en socialist. Let wel, modernisme en postmodernisme kennen, alle chauvinisme ten spijt, eveneens hun zwakke kanten.
                                                                                                                    ^
ps. In verband met voorafgaande beschouwingen in de Nieuwsbrief over stadsont- wikkeling mag de stadsutopie van Van Eeden en Jack London, Het godshuis in de lichtstad, 1919, niet onvermeld blijven.
--------------------------------------------------------                                                            ^
Zie evt. ook (van Eeden) nwsbrvn 28, 29, 31, 32.
                                                                                                                     .

Utopische verkenningen 5   (slot)                                                                 ^

Ecologische utopieën (' 96), De utopische verleiding (' 97), De erfenis van de utopie
(' 98) en Het utopische communautarisme .. (' 00) voorafgaand besproken, de Con- temporary utopian struggles (' 01) wellicht nog eens lezen en Utopie (' 02) hieron- der. 1

                                                De voorplaat zegt mogelijk al voldoende, een in-
                                                druk bevestigd in de ' flaptekst' 2 die opent als
                                                volgt:

                                                'Na de val van de Muur werd het 'einde van de u-
                                                 topie' uitgeroepen. De ineenstorting van het
                                                 communisme werd onthaald als de overwinning
                                                 de liberale democratie. De lokroep van de ideale
                                                 samenleving leek daarmee definitief verstomd.
                                                 Maar is dat wel zo? Is de utopie niet nog steeds
                                                 onder ons? En is dat dan een kans of een ge-
                                                 vaar? Om dergelijke vragen te beantwoorden on-
                                                 derzoekt Utopie. Utopisch denken, doen en bou-
                                                 wen in de twintigste eeuw de wederwaardighe-
                                                 den van de utopie in de voorbije eeuw.'

Elders het 'einde van de geschiedenis' 3, niettemin, zou 'het communisme' tot de utopie behoren dan 'de liberale democratie' alias 'het kapitalisme' eveneens.
Haar lokroepen rijk en overvloedig gedocumenteerd. En nog steeds onder ons, zo- als overigens ook communisme en andere cratieën die immer het beste of betere voor hun bevolking zeggen te doen.

Het onderzoek zou dan wat overbodig zijn, zeker omdat naast communisme het nazisme nadrukkelijk in 'de utopie' dan wel 'de ideale samenleving' wordt onderge- bracht. Maar het begrip omvat meer:

'De utopie, het geloof in een radicaal andere en betere samenleving, drukte een
beslissende stempel op de recente geschiedenis. Revolutionaire politici, avant-gar- distische kunstenaars, sociaal bewogen architecten – velen meenden de sprong te kunnen maken naar een wereld van voorspoed en vrede. Steeds werden deze pogingen het Paradijs op aarde te vestigen vergezeld van kritiek.'

Ontbreken hier economen en technologen, zeg maar het bedrijfsleven, dat in vere-
niging met diverse andere wetenschappers, politici, journalisten in niet aflatend
mediageweld de medemens haar zegenrijke beloften voorhoudt.                          .
En wordt traploos overgeschakeld van de zogenaamde gerealiseerde utopie 4, bo- venvermeld communisme, naar utopie in eigenlijke zin: verhandeling over, verbeel- ding van een betere, gelukkiger wereld. Al dan niet radicaal anders en met wisse- lende input van geloof, hoop, engagement, waarschijnlijkheid, verwerkelijkingsin- tentie.

Terwijl opname van architecten utopie in afgeleide zin: een onwaarschijnlijk (in tal van graden), onhaalbaar iets: eifeltoren, zwevend dak, onzichtbaar huis, maar ook, mandela for president, nulbelasting, nooit meer doodgaan, invoert.

Bij utopie in afgeleide zin lijkt een realiseringsimplicatie inbegrepen. De reden van onhaalbaarheid: technis, sociaal, financieel, ..., verder niet ingevuld.
Veel schets, blauwdruk, plan, idee, kan dan vooraf of achteraf als utopie worden aangemerkt, en, gerealiseerd, als utopie-ha-ha, waarbij ha-ha staat voor 'het kan wel' of 'het kon niet'.

De slotzin van het tekstje zou ondanks communisme, nazisme en paradijsarchi- tecten weer kiezen voor utopie-ha-ha in positive zin en spreekt zich aldus tegen dan wel met dubbele tong:

'Zo geeft deze rijk geïllustreerde bundel een veelzijdig beeld van de twintigste-
eeuwse utopie die – het krachteloze dromen voorbij – steden bouwde en geschie- denis maakte.'

Utopie imago                                                                                                .
Is het waarschijnlijk dat groen en eco 5, laatste kwart van de eeuw, buiten beeld bleven, architectenproza 6 buiten schot, Utopie' zou, aan de hand ook van aanvul- lende bespreking, met De .. verleiding' en De erfenis van .. ' onder 'anti-utopisme' kunnen worden bijgezet.

In onprettig gezelschap van verwerpelijke regimes die in dezelfde categorie vallen, zij het dat regimevriendelijke verbeelding er gewoonlijk uitvoerig wordt gesteund. 7 Critis, onvriendelijk commentaar er gevestigde belangen en ingenomen posities bedreigend, hetgeen zich in een slechter bestuur ten goede, in een beter bestuur ten kwade zou kunnen ontwikkelen.

Generaliserende, ongekwalificeerde pro of anti utopie menigmaal uit den boze, het gesignaleerde anti gevoelen wellicht te verklaren uit protestantisme, Thomas More een katholieke heilige, en socialisme, voorzover het in navolging van Marx en Engels utopie in de ban deed.

Daarnaast zal het typise woord zo z'n eigen werking hebben, zoals sociale fanta- sie, ideologie, plan, afhankelijk ook van prototypen, ieder hun associative beteke- nisruimte met zich meebrengen.

In het utopie tegengevoel speelt een zekere behoudzucht, afweer van het onbeken- de, van verandering, van al te veel heilsverwachting of optimisme verder ongetwij-
feld mee, soms terecht, sociale samenhangen bij tijd en wijle betrekkelijk kwets- baar en moeizaam of niet te regenereren.
.
Over utopie 11

Het overzichtje 1 aangevuld en vooral qua artikelen nog onvolledig.
Een brug naar voorafgaande perioden vormt Utopie en kritisch denken' vermeldens- waard erin onder meer de ontwikkeling van het ideologiebegrip en, in verband met eerder besproken natuurrecht: 8

'Doordat de kerk zich met de structuren van deze wereld geïdentificeerd heeft, is zij God als schepper van gegeven natuurlijke ordeningen gaan zien, in wiens naam zij heeft op te treden. Deze theocratische orde werd verdedigd met de constructie van een natuurrecht en het daarbij passend ethisch normenpatroon, waaraan de mens zich te onderwerpen had. De traditionele sociale leer der kerken werd vanuit deze theocratische houding ontwikkeld en met een beroep op het door God gege- ven natuurrecht verdedigd.' 9

Met 'de structuren van deze wereld' en 'gegeven natuurlijke ordeningen' zullen soci- ale werkelijkheden als zodanig, in hun concreet historise verschijningsvorm zijn bedoeld. De kerk met haar actoren, requisiten en gebouwen deel uitmakend van de (bewegelijke) structuren en cultuurlijke ordeningen, in onder-, boven- en of ne- vengeschikte posities. 10

Opvallend afwezig in de periode (en in het taalgebied) zijn utopieën zelf. Op pa- pier, vooral als uitvoerings- of planutopie, en inclusiv of niet een uitvoeringstraject.
Er onder voorbehoud geen in besproken literatuur tegengekomen, de actualiteit aan verhandelingen wellicht wat onwennig nabij.

Toch zullen ze ruim zijn vertegenwoordigd, in soorten en maten: De nieuwe ge-
meenschap (Nicolaas Hartman), De nieuwe wereld (Hobbitstee), Tidorp, Impuls (?), La Ville Verte en vele anderen, toe te voegen aan aangevangen begin. 12
Bij ' 73 utopieën Duizend en een, Cittie zon aan zee' de aantekening dat het pam-
flet refereert aan ' 73 artikel Het utopische bewustzijn.
De heruitgegeven Bacon en Campanella in Sociologische 1 niet afwezig.

--------------------------------------
1. Zie Utop.verkenningen 1.
2. Http://www.walburgpers.nl/voc.asp?details=378
3. Een teken aan de wand indien nogal wat gestudeerde scribenten aan de klaar- blijkelijke onzin, de scherts toch, serieuze besprekingen wijdden.                       ^
4. Zie ook 'uitvoeringsutopie', Utop.verkenningen 2.
5. Het zelfvoorzienend landgoed 1001 (' 73) of de op enige schaal verspreide sy- nopsis voor duurzame metropool ontwikkeling, Autarceia (' 92, 94) zouden er niet in mogen ontbreken wellicht.
6. Is aan beeldende kunst zelfbeschrijving gewoonlijk geen touw vast te knopen en
bevat het geregeld ideeële reclame en koppelverkoop, bouwkunst toelichting noopt tot de veronderstelling: hoe knapper (in het genre) de tekst, hoe minder qua uiter-
lijk het bouwwerk.
7. Overeenkomstig bronutopie Utopia zou 'utopie' een statusquo critise, ironiseren-
de content impliceren.                                                                                    ^
8. zie Utop.verkenningen 3.
9. Utopie en kritisch denken, Martin Plattel, Ambo, c.1970, tweede druk, blz.136.
10. Zoals de (denkbeeldig) zichtbare werkelijkheid als referentie voor sociaal we-
tenschappelijke reflectie aantoont.
Electronise simulatie van het aardoppervlak met weergave van de menselijke ma- teriële cultuur in aanzet aanwezig, de historise ontwikkeling van het model zal er in toenemend detail, inclusiv 'spelers', langzaam maar zeker aan (kunnen) worden toegevoegd.
Geschiedenisonderwijs en -onderzoek dan voor sommigen verslavend, sociologen beter wetend waar ze het over hebben en glasheldere geldstroommodules in het verschiet.
Vergelijk ook De geest in het huis, Utop.verkenningen 1.                                   ^

11. Boektitels. uitgevers, ned.taalgebied.

1970 Utopie en krities denken. Ambo.
1976 Van wetenschap tot utopie, opstellen voor overmorgen. Boom.
1993 Tegen conventioneel fatsoen en zekerheid, het uitdagend feminisme van de
        utopisch socialisten. Van Gennep.
1995 De utopieën van de twintigste eeuw. bureau Studium Generale Universiteit
        Utrecht, deel 1 van De aanloop tot de eeuwwende 2000.
1996 Ecologische utopieën, ecotopia's en het milieudebat. Jan van Arkel.
1997 De utopische verleiding. Contact.
1998 De erfenis van de utopie. Ambo.
1998 Utopian communities and sustainability, sixth internat. communal studies
        conference. I.C.S.A & Universiteit van Amsterdam, dept. women's studies.
2000 Op zoek naar een redelijke utopie, de actieve welvaartsstaat in perspectief.
        Garant.
        Het utopisch communautarisme na Hans Achterhuis. Katholieke Universiteit
        Leuven, dept. sociale en culturele antropologie.
2001 Contemporary utopian struggles, communities between modernism and
        postmodernism. Stg.beheer I.I.S.G.
2002 Utopie, utopisch denken, doen en bouwen in de twintigste eeuw. Walburg
        Pers. 13e jaarboek N.I.O.D.

Artikelen in tijdschriften, verzamelbundels.

1973 Het utopische bewustzijn. in Sociologische gids.
1985 Woongroepen en de communautaire traditie. in Woongroepen, individualiteit
        in groepsverband.
1986 Een nieuwe aarde, utopie en ecologie. in Milieufilosofie, tussen theorie en
        praktijk.
1988 De utopische paradox. in De Psycholoog.
1995 De keerzijde van de utopie. in De voortgang van de cultuur.
1995 Techniek als utopie. in Kennis en Methode.
1996 Utopie als einde van de politiek. in Beleid en Maatschappij.

Lezingen

1993 Het Raadsel van Utopia, ideaal en utopie.
        lezingenreeks, bureau Studium Generale Universiteit Utrecht.
1994 De utopieën van de twintigste eeuw.
        lezingenreeks, bureau Studium Generale Universiteit Utrecht.
1995 De utopie en haar verschijningsvorm. Lumiance Lecture.
2004 Utopie en nostalgie. lezingen, Felix Meritus.                                              .
12. Utopieën

1973 Ringboerderij Duizend en een, Cittie zon aan zee.
        in Aan alle utopisten, de windmolen, nader belicht.
        1973 Peter Piscaer. Eigen beheer.
1986 Het Nieuwe Atlantis.
        1627 Francis Bacon. Ambo.
1989 De Zonnestad.
        1623 Tommaso Campanella. Ambo.
1992 Autarceia. 1, locaal voedsel.
1994 Autarceia. 2, locaal bouwen.
        1992' 94 Peter Piscaer. Studio zelfvoorziening.                                         ^
----------------------------------------------------------------------------
                                                                                                                    .