< nieuwsbrief zelfvoorziening ------------------------------------------------------------------------------------------- 17 apr.mei.jun ' 05 zelfvoorzienende stad citaat hoe houdbaar is een anti atoom standpunt utopische verkenningen 3 |
|
Zelfvoorzienende stad In het begin van de jaren zeventig hadden veel behoorlijk intelligente mensen hele rare ideeën hoe ze de wereld zouden kunnen veranderen. Eén daarvan was Paolo Soleri. Hij dacht dat hij de wereld kon redden met het maken van een 'Arcology', een compacte, zelfvoorzienende stad die op een waardige manier in de natuurlijke omgeving zou worden gebouwd. Zeg maar: een ecologische Bijlmer in de woestijn van Arizona. ------------------------------------------------------ http://www.mw.dds.nl/roadtrip/30.htm Weinig zelfvoorziening in een w.w.w zoeken naar de regionale stad van Patrick Geddes, zie Tuinstad, nieuwsbrief 16, noot 4. Zodoende doorgegaan met zelfvoor- zienende stad. Onverwacht daarbij Paolo Soleri aantreffend ' vader van de zelfvoorzienende stad', zie Terugblik de twaalf ambachten 1, nieuwsbrief 13. In betrekkelijk ontredderde staat, het niettemin in aanzet gerealiseerde zelfvoorzie- nend ? stadje van optioneel 7000 en feitelijk 50 inwoners. En in authentieke, van alternatief vooroordeel onverdachte verslaglegging door passanten. Van water is er in ieder geval een zwembad vol, tuinen blijven onvermeld evenals critise opmerkingen over het ogenschijnlijk in forse hoeveelheden geïmporteerd cement of in ongebruikte vormen gegoten beton. Geen bericht over mogelijke publi- catis van de voormalige Frank Lloyd Wright medewerker, zodat het gerealiseerde vergeleken zou kunnen worden met het geformu- leerde qua zelfvoorziening, archi- tectuur, huisregels. Maar hier is wel achter te komen, zoals ook eventueel emailadres, website, webcam van Arcosanti (AZ) zo het bouwkundig getoonde er toe motiveert. Meer regel bijna dan uitzondering (1) het minder esthetis (ecologis) gebouwde, waaraan omwonenden en voorbijgangers zich nauwelijks kunnen onttrekken zoals aan andere cultuurproducten en dat zo vaak zo lang ook blijft staan. Wellicht deden de oude Egytenaren het beter qua zelfvoorziening en vormgeving: 'Thutmose betekent werkplaats. De naam is ontleend aan de zonnecultuur uit het oude Eqypte van farao Achnaton. Deze stichtte ruim 3350 jaar geleden een zelf- voorzienende stad, Amarna genaamd. Deze stedelijke omgeving was opgedragen aan Aton, de zonneschijf, die werd gezien als bron van alle leven.' Aldus een voetnoot bij het Thutmose project, voornemens met zonnecellen een honderdtal huishoudens van stroom te voorzien. (2) Een voorwaarde dat de huishoudens hun stroomgebruik minstens halveren alsme- de overig energieverbruik, is daarbij helaas niet opgenomen. Merk verder op dat de photovoltaïse (pv) cellen enige minder zelfvoorzienende productie vergen zoals ook het scala aan apparatuur dat ze voeden. Amarna. Vindplaats van restanten van het his- torise Akhetaton, de nieuwe hoofd- stad die niet lang bestond. Geeft internet onderzoek tal van facet- ten van egyptologie, sporen van zelf- voorziening of self-sufficiency van de stad ontbreken voorzover. Mogelijk wordt een soort onafhankelijkheid bedoeld, een zich door de eigenzinnig innoverende farao weinig aantrekken van gangbare godenverering en cultus in hoofdstad Thebe en de rest van Egypte. De zelfvoorziening materieel opgevat en stedelijk (3) zal, zij het niet als economise leer of doctrine, vrij algemeen zijn geweest in de tijd. Stoffen voor voedsel, kleding, woning en dergelijke merendeels uit directe omgeving en een fractie aan grondstof- fen, heel- en halffabricaten, ten behoeve vooral van (elitaire) luxe en ritueel, van ver- deraf aangevoerd. Diverse kluitjes aldus in het Amarna riet, bovendien, de zon als energiebron toch wat anders dan als goddelijke bron, Thutmose geen werkplaats maar naam van de hoofdbeeldhouwer zelf. Meevaller niettemin dat in de na- speuringen Hesiodus, Epicurus en wellicht Pythagoras (leefge- meenschappen) nadrukkelijker in beeld kwamen en een rijk referen- tieveld aan invalshoeken betreffe- nde stad-achtige autarkie kon worden vastgesteld. collega van Thutmose : ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. Voor beeldende kunst in de openbare ruimte zou voorbehoud 'bijna' vervallen. 2. Http://www.zonnestroom.net/welkom.html 3. Eveneens materieel maar meer individueel huishoudelijk opgevat en gedragen door een doe-veel-zelf ethiek, zou de arbeidsverdeling in de stad anders uitvallen en dientengevolge, vrijetijdsbesteding dan en vrij vrijwilligerswerk, tempels, palei- zen, eredienst, hofhouding, teraardebestelling. 4. Afbeelding maquette Akhetaton: http://www.thearchitecturestore.co.uk atelier: http://www.faraosvandezon.nl ^ |
. HOE HOUDBAAR IS EEN ANTI ATOOM STANDPUNT ? Naarmate aardgas en aardolie opraken zullen in geïndustrialiseerde verstedelijkte gebieden vraagstukken van verwarming, verhitting, verlichting, vervoer en verbinding op andere wijzen tegemoet moeten worden getreden. Naarmate in geïndustrialiseerde verstedelijkte gebieden vraagstukken van verwar- ming, verhitting, verlichting, vervoer en verbinding op andere wijzen tegemoet wor- den getreden raken aardgas en aardolie op. Verwarming: naarmate verblijfsruimten worden bekleed, naarmate zonnevlakken en waterbakken worden aangewend, naarmate methaangas wordt ingevoerd, naarma- te energie-andere nieuwbouw wordt uitgevoerd. Verhitting: naarmate procédé's worden gewijzigd. Verlichting: naarmate luchtstroompanelen en accu's in gebruik komen, naarmate werktijden worden aangepast. Vervoer: naarmate gewoond wordt waar gewerkt, gewerkt waar gewoond, naarma- te vakantie ekspansie op zee zoekt, naarmate het gewicht van de voertuigen af- neemt, naarmate energie-andere nieuwbouw toeneemt. Verbinding: naarmate zonnecellen kunnen worden bekostigd. Overigen: naarmate. Verderen: kolen en kernen. Energie-andere nieuwbouw: een door gevels en daken opstijgende koeling voert zomerse warmte in de heuvel vol holten waarop de terrasflat gebouwd is. Aanliggende tuinen bevatten gewassen die de bewoners verzorgen. ------------------------------------------------------------------------------------------------ Uit: Een planologie voor de voetganger, bloemlezing bij een bericht. 8 blz., ' 82, Studio zelfvoorziening. En in: Walden vier 1, een planologie voor de voetganger. 84 blz., poezie-proza, ' 99, Studio zelfvoorziening. Bij de ' 99 uitgave de aantekening: Aan verwarming onder meer toe en af te voe- gen. Luchtstroompanelen* wellicht in octrooiliteratuur. Accu's: zie vliegwiel en der- gelijke. * Windpaneel: indien vrijstaande muurvlakken worden voorzien met een bekleding van luchtstroomonderscheppers kunnen hoeveelheden electriciteit worden opge- wekt. Over prijs en eventuele ongemakken van deze nog potentiële energievorm kan in dit stadium weinig met zekerheid worden gezegd. Windwiel: waar je in staat, dat je voortblaast. Woestijnbevloeier: zeewater verdampend in pijpleiding**, als zoet water (in dezelf- de) neerslaand. (Walden vier 1, 44, vnt. 7, 8) ---------------------- Noot bij publicatie apr ' 05: een reden deze ' 78 tekst, merendeels nog innovativ en actueel, deels toe aan een update, weer te geven is de nieuwe, betrekkelijk onver- wachte en zich wellicht voortzettende trend tot meer kernenergie. Destijds, Kalkar net of bijna dicht, op papier gezet vanuit de gedachte dat zonder de maatschappelijke vraag naar energie grondig aan te pakken (geslaagde) acties tegen kernenergie symptoombestrijding blijven. ** In doorsnee afwijkend, plm. horizontaal liggend. Een alternativ zijn 'dômes' waar- in hetzelfde gebeurt en de zoutneerslag wellicht gemakkelijker te verwijderen. ----------------------------- 2. 06 : In Nieuwslicht (Vara) een waterverdamptent gezien ten behoeve van drink- watervoorziening in tropise streken. Geen vermelding aangevoerd zeewater erin te verdampen ten behoeve van gewasirrigatie. 10.06 : Seawatergreenhouse (bron Ecoboot) Het zeewater blijft hier bij de kust. En met het wokkel windmolentype (uitgerekte schroef, verticaal. horizontaal ?) zou een versie van windpaneel in beginsel voorhanden zijn. 5.10 : Seawatergreenhouse verder ontwikkeld. Met het Sahara forest project' gaat het zeewater ook de woestijn in. Zie evt. Zeewaterkas. En anderen. De woestijnbe- vloeier uit '79 (Walden vier 1, 44, vnt. 7, 8 en Walden vijf 3, 26) kan nog. Voor 'windpaneel' zie evt. nwsbrf 25, Files 2, vnt. 3. 7.11 : Drinkingwiththewind Compacte windmolen/omgekeerde osmose installatie zuivert vuil en brak water, eventueel zeewater, tot drinkwater. Windmolen/zonnecellen als energieleverancier ertoe innovativ. Betrekkelijk veel 'technologie', geen gegevens over directe (en indirecte) kostprijs per liter, wat bij land- en tuinbouw ten behoeve van locale voor-zich productie van extra belang is. Zo ook prijsvergelijking met zon/verdamping toepassingen. Daarbij lijkt de 'zeewa- terkas' goedkoper te kunnen. Slechts een zeewaterpijpleiding de woestijn in en hier en daar aanliggende 'domes' die voldoende bevloeiing leveren voor bos- en an- dere tuinen in de buitenlucht. ------------------------------------------ ^ |
. Utopische verkenningen 3 Een jaar voor De erfenis ..' verscheen een anders gepluimde maar niet mindere 'af- rekening' : De utopische verleiding' deels een bewerking van tijdschriftartikelen, waaronder De utopische paradox, 1988, als eerste. 1 Deze als 'zelfvernietigend' aangeduide paradox en daarmee niet de paradox als wel de utopie bedoelend, wil zeggen dat zich welbevinden bestaat bij gratie van zich onwelbevinden. 'Lijken de bewoners van deze Utopia's niet op een huiskat? Ook die leeft in een comfortabele omgeving die door haar menselijke huisgenoten voor haar in stand wordt gehouden, zonder echter de indruk te wekken daar nu speciaal van te genie- ten. Zij weet niet dat sommige van haar soortgenoten op het asfalt van onze ste- den een harde strijd om het bestaan moeten leveren. Zij kent het ongeluk niet en daarom ook niet haar geluk. Dit is de utopische paradox.' 2 De utopia's van Bellamy en Skinner, waarin het welzijn van de personages be- scheiden wordt afgeschilderd, volgens willen en kunnen van de auteurs, hetgeen ze door onze utopie jagers niet in dank wordt afgenomen, want niet passend in u- topie caricatuur van volmaakt onophoudelijk geluk belovend, en dus, hoe merk- waardig, bewijs voor hun paradox. Een onderscheid tussen zijn en (kennend) bewustzijn lijkt op de huiskat verder niet van toepassing. Deze immers voelt zich zoals ie zich voelt, even wat slechter op beter misschien wanneer een hongerige straatkat passeert maar honger of dorst, pijn, depressie krijgt het dier er niet van. Reacties indertijd in De psycholoog op de paradox ? Opmerkelijk uitvoerig wordt op het vrijwel vergeten Walden two, 1948, van gedrags- psycholoog Skinner, 'gevaarlijker dan gewone utopist', ingegaan. 3 Omdat een werkdag van vier uur begrip van besprekers te boven gaat, lijkt hun be- vangen zijn door de (neo)liberale economie ideologie vrijwel totaal. Walden, 1849, het wijsgerig kluizenaarsdagboek van Thoreau, wordt als 'literaire u- topie' minder goed aangeduid. 4 Over het Walden project, rond 1900, van tachtiger van Eeden, geen woord. . Marx Ook van Marx blijft weinig heel. Vooral opgevoerd in verband met een argument o- ver arbeidsdeling, waarbij Smith 5 het bij het rechte eind zou hebben, Plato ge- brekkig wordt weergegeven en geen poging wordt gedaan de marxistise abstractis 6, die arbeidsdeling en particulier eigendom ongeveer als de bron van maatschap- pelijk kwaad duiden, wat te begrijpen. 'De arbeidsdeling bij Smith is, met andere woorden, slechts de reflectie van het niet op voorhand gecoördineerde streven van talloze individuen naar lotsverbetering ...' of '... de spontane markteconomische arbeidsdeling, die het gevolg is van het dagelijkse handelen van mensen die voortdurend de gelegenheid hebben om door ruil of marktgerichte productie hun welvaartsniveau te verbeteren.' Waarmee aan een onnodige (historise) veelheid van weinig verheffend, onaange- naam, ongezond, gevaarlijk en slecht betaald werk, voor betrokken individuen een betere keuze niettemin dan erger armoe, voorbij wordt gegaan. 7 Hetgeen, verpakt in andere theorie met weer andere consequentis, van Marx niet kan worden gezegd. Particulier eigendom voor Marx een kwaad, voor auteurs, steevast in combinatie met contractvrijheid, een groot goed. De contractvrijheidsclausule, en een onophoudelijk benadrukken van menselijke verscheidenheid, beschermt onder meer veelbezitters en -verdieners die op eniger- lei wijze een wettige overhand hebben gekregen op weinig-, geen- en nogminder- bezitters. Begaan als ze zijn met particulier eigendom, het verjagen van hele dorpen van landgoederen van grootgrondbezitters wanneer deze met schapenteelt meer kun- nen verdienen (enclosures), vermelding waarvan in de inleiding toch niet de gering- ste verdienste van More's Utopia, wordt in hun behandeling van de klassieker node gemist. 8 De natuurlijke orde Lezendeweg wordt duidelijk waarom ieder spoor van 'utopie' kalt dient te worden gesteld. Men heeft zoals te doen gebruikelijk de waarheid zelf in pacht. 'Tot de natuurlijke geaardheid van mensen behoort dat zij geboren worden, op- groeien en sterven, en tijdens hun leven de schaarste moeten bestrijden door ar- beid. Deze gegevens vormen de objectieve natuurlijke orde (law) of het objectieve natuurlijke verband (ius) van het menselijke samenleven, het objectieve natuur- recht.' 9 Geen marxistis-leninistise frase maar een uit een achtergrond van christelijke or- thodoxie, romeins recht en (neo)liberalisme. Zoals in de rest van het boek gedurig stellend in plaats van veronderstellend, meer suggererend dan benoemend, met soms onmiskenbaar utopise trekjes: 'Het is geen toeval dat juist in de christelijke orthodoxie de leer van het natuurrecht de kern vormt van alle bespiegelingen over aardse verhoudingen onder mensen. Respect voor de natuurrechtelijke ordening (iustitia) impliceert respect voor ieders vrijheid en gelijkheid, en aldus respect voor ieders eigenheid of eigendom. Intermenselijke relaties dienen bijgevolg te berusten op betoonde overeenstem- ming; zij hebben de vorm van afspraken, contracten, verbonden. Mensen kunnen daarom slechts samenleven als bondgenoten; geen van hen is de meester van an- deren. Binnen deze natuurrechtelijke perken dienen mensen hun verantwoordelijk- heid te nemen in de vorm van liefdevolle zorg (caritas) voor zichzelf en voor elkaar, voor hun kinderen en hun ouders. De combinatie van iustitia en caritas, beide ge- fundeerd in het natuurrecht, is karakteristiek voor de christelijke ethiek.' 10 En: 'Tegelijkertijd is duidelijk waarom deze opvatting van het natuurrecht geen ruimte biedt voor utopische constructies: de wereld waarin wij leven, is de enige waarin wij kunnen leven; zijn beperkingen zijn de voorwaarden waaronder wij onze mogelijkheden kunnen ontplooien.' 11 Let wel, het ene natuurrecht is het andere niet: 'Een dergelijke interpretatie van de term 'natuurrecht' kenmerkt de nieuwe rationa- listische natuurrechtsleer, die in de zeventiende en de achttiende eeuw opgang maakte. In deze leer staat het natuurrecht niet noodzakelijk meer voor de natuur- lijke orde die de mensen dienen te respecteren om zich in de wereld te handha- ven; het wordt gezien als een door de rede gedicteerd systeem van voorschriften, dat voor elk praktisch probleem de passende oplossing biedt en liefst door een verlichte overheid in concrete regelgeving moet worden omgezet. Het nieuwe ratio- nalistische natuurrecht ademt derhalve dezelfde geest als de utopie.' 12 Gnosticisme en millenarisme 'In de negentiende eeuw bereikt het utopisch syndroom zijn volle wasdom in een amalgaam van gnostische en millenaristische denkbeelden over de gang van de geschiedenis en haar nakende ontknoping, gekruid met een geloof in de bevrijden- de rol van zowel de wetenschap en techniek als de staat.' 13 De utopie zou verder reiken dan Utopia en niet zozeer met het Bijbels discours zelf als wel met zekere, uiterst verwerpelijke, noties en bewegingen daarbinnen al eerder zijn gegeven. Van de gnostice Katharen evenwel is weinig kwaads bekend en ze hebben zich toch echt niet zelf uitgeroeid, zoals het geweld van millennium 14 verkondigende Anabaptisten niet opweegt tegen hetgeen tegen hen gebruikt: 'Luttele jaren na de publicatie van Utopia kwam Europa in de ban van de geweldda- dige utopisch-millenaristische experimenten in Münster en elders. Daar werd More's hoop op een vreedzame coëxistentie en wederzijdse verrijking van Utopia en de bestaande orde in bloed gesmoord.' 15 Rammelen veel redeneringen in het boek en grossiert het in onhoudbare bewering- en, van deze klopt minder dan niets. Europa in de ban van tal van andere zaken, de duitse landen onder meer in die van de opstandige Luther, een Boerenoorlog 16 en kort erop Wederdopers die het in Münster voor het zeggen kregen, er niet utopisch experimenteerden maar in de loop der roerselen een Nieuw Jeruzalem uitriepen , ..., waarna de prins-bisschop de stad belegerde, ..., uiteindelijk innam en er op minder christelijke wijze (z'n) ge- zag en orde herstelde. More's en Erasmus hoop op vreedzame europese coëxistentie werd, afgezien van de reformatie, vooral verstoord door oorlogen van de franse koning Frans I tegen de oostenrijks-bourgondisch-spaanse keizer Karel V en vice versa, waarin de paus en de engelse koning Hendrik VIII wat halfslachtig meededen en dezelfde wereldlijke overheden, op directe en indirecte kosten van de bevolking, omvangrijke legers ontwikkelden. Wolven in schaapskleren ? Middels een raillerend 'dans der utopieën', waarin een uitvoerig overzicht van utopi- se literatuur en en passant een stalinistis en een nazi utopia, eindigt het betoog met slotopmerkingen waarin de utopist het voor de antichrist niet onderdoet. Weliswaar vlot geschreven, grote lijnen niet schuwend, onmiskenbaar belezen 17 en niet minder spitsvondig dan politici soms, juristen en andere schriftgeleerden, door de schaapsvacht der orthodoxie schemert regelmatig wolfshuid en blikkert er zo nu en dan een hoektand: '...omdat veel van wat men tegenwoordig (ten minste sinds de Universele Verkla- ring van de Rechten van de Mens van 1948) allemaal als 'mensenrechten' noemt, de grens van het belachelijke - of zullen we zeggen: de utopie - allang overschre- den heeft. Zie o.a. P.B. Cliteur, 'Waardoor worden de rechten van de mens het meest bedreigd? Door utopisme of door cynisme?', in Liberaal Reflex, IV, 1996.' 18 '...zie o.a. P. Ferrara, Social Security, The Inherent Contradiction (Cato Institute, San Francisco, 1980), F. de Kam en F. Nypels, Afscheid van het paradijs, De herziening van de Sociale Zekerheid (Contact, Amsterdam, 1984).' 19 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. Hans Crombag, De utopische paradox, in De Psycholoog, 23, 1988. 2. blz. 47 3. Met Beyond Freedom and Dignity, 1971, vertaald als Over een wereld zonder vrijheid en waardigheid, 1973, komt dezelfde er mogelijk evenmin goed van af. Wel is diens driedelige autobiografie, 1976 ev., in de beschouwingen opgenomen. Zie evt. Homesteading 2, Nwsbrf 11. 4. Vrij geciteerd: Zo stelde ik dus vast dat een student die een onderdak nodig heeft er een voor z'n hele leven kan verwerven voor de prijs die hij nu jaarlijks aan huur betaalt. Waaraan toe te voegen: Bovendien, desgewenst, aanliggend een deeltijdbaan met een niet onaardig inkomen in natura. ^ 5.'Zie het beroemde tweede hoofdstuk van Adam Smiths An Inquiry into the Nature and the Causes of the Wealth of Nations (1776). Vergelijk zijn beschrijving van de arbeidsdeling, en het proces waarin deze tot stand komt en zich ontwikkelt, met de beschrijving van Plato in het tweede boek van Politeia. Plato heeft het daar o- genschijnlijk over het ontstaan van de staat, maar in feite geeft hij een opsomming van 'de elementen die nodig zijn om een staat op te bouwen'. Het contrast tussen de historisch-evolutionaire benadering van Smith en het rationalistische construc- tivisme van Plato is markant.' noot 51, blz.177. Plato (Socrates) veronderstelt de vele menselijke behoeften en wensen, waarin ar- beidspecialisatie voorziet, als historise reden van de stadstaat. Op dit idee van vakmanschap ook voortredenerend wordt een stadstaat gedacht met hooggestem- de aandacht vooral voor opvoeding opleiding van verdedigers en bestuurders. (Athene eerder na langdurige oorlog ingenomen door Sparta). Een en ander passend in een uitwaaierende dialoog omtrent hetgeen rechtvaardig zou zijn, juist, passend, goed. Dezelfde menselijke behoeften als uitgangspunt nemend lijkt het eveneens socra- tis de andere kant uit te redeneren, de overbodigheid van veel producten en dien- sten aantonend, zowel als de voortreffelijkheid van eenvoudig, natuurlijk, gezond, veelzijdig vakbekwaam zélf produceren. . Vergelijk evt. Zelfvoorziening bij Plato, Aristoteles. Studio zelfvoorziening,' 96. ^ 6. Die deutsche Ideologie, Erster Teil, Feuerbach. Karl Marx & Friedrich Engels, 1845, eerste publicatie 1888. Vert.: De Duitse ideologie, deel I, Feuerbach. H.C. Boekraad en H. Hoeks, Sun- schrift 42, Socialistiese Uitgeverij Nijmegen, 1972. 7. Arbeidsverdeling, van bedrijven en organisaties (de aldaar interne verdeling, wel- licht in verband met lopende band argument, in het betoog terzijde gesteld), heeft veel maar lang niet alles te maken met markteconomie en geldomloop. Een lange geschiedenis ook van onvrijwillig (slavernij), noodgedwongen vrijwillig (oa: macht- hebbers hebben zich de productiemiddelen, waaronder grond, toegeëigend), ver- werpelijk vrijwillig (inspelend op noden, zwakheden, geldgeprikkeld) en wenselijk vrijwillig, valt erin te onderkennen. 8. Eigentijds binnenlands: de onbeschaamde Oort belastingoperatie; het zonder of met onduidelijk alternativ op straat zetten van mensen, onder andere vanwege huurschuld; inbreuk op w.a.o uitkeringen; passende arbeid en aanverwante zaken afgeschaft; extreme groei van veelbezit en -ontvangst; overstelpende immigratie. ^ 9. Blz.195. 10. ,, 11. Blz.196. ^ 12. ,, 13. Blz.248. 14. Duizendjarige periode zonder duivel, voorafgaand aan het einde der tijden. (Apocalyps of boek der Openbaring). 15. Blz.223. Misschien wat te toevallig dat de Münster episode, in Theoretische sociologie' (zie Utop. verk. 1) uitvoerig geciteerd, ook hier aan bod komt. ^ 16. Met deels de 'enclosures' gelijkende oorzaken. 17. Zoals het plaatsen van 'godsdienst is opium voor het volk' in (al te snel afgeser- veerde) context. Of vermelding van een voorloper van Limits to growth, Meadows e.a., 1972: Population, resources, environment, P en A Ehrlich, Freeman, San Francisco, 1970. 18. Noot 65. 19. Noot 103. ^ ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ^ |